Bij een goede lichtshow zie je meer dan bewegende lampen. Bundels splitsen zich in drie of acht stralen, patronen draaien over de dansvloer, het licht wordt in een tel van smal naar breed of verandert langzaam van diep rood naar zacht roze. Dat zijn allemaal effecten die in de kop van een moving head zitten. In deze wikipagina leggen we uit wat gobo’s, prisma’s, zoom, iris, frost en kleurmenging precies doen, hoe ze samenwerken en welke functies je echt nodig hebt voor een feest, een zaal of een podium.
Ben je nog helemaal nieuw met bewegend licht? Lees dan eerst onze basispagina over moving heads. Daar leggen we uit hoe pan en tilt werken en wat het verschil is tussen een spot, een wash, een beam en een hybride lamp. Op deze pagina gaan we een stap verder: we kijken in de kop van de lamp.
Wat zit er in de kop van een moving head?
Een moving head werkt als een kleine projector. Achter in de kop zit de lichtbron, meestal een felle witte LED. Het licht gaat daarna door een reeks onderdelen die elk iets met de bundel doen: wielen met kleuren, wielen met patronen, glazen elementen die het licht verdelen of verzachten, en lenzen die de bundel scherp, smal of breed maken. Die hele rij heet het optische pad. Elk onderdeel stuur je los aan via een eigen DMX-kanaal. Daarom heeft een uitgebreide spot al snel twintig of meer kanalen.
Hoe meer onderdelen er in dat pad zitten, hoe meer mogelijkheden je hebt. Maar elk onderdeel kost ook een beetje licht, gewicht en geld. Een simpele beam voor een feestzaal heeft er een paar; een grote spot voor theater of tournees soms tien of meer.
Gobo’s: patronen in het licht
Een gobo is een klein plaatje met een uitgesneden patroon, bijvoorbeeld sterren, stippen, bladeren of een abstracte vorm. Het licht schijnt erdoorheen, zodat je dat patroon op de vloer, de muur of in de rook ziet. Moving heads hebben de gobo’s op een wiel staan, zodat de lamp met één DMX-waarde van patroon wisselt. Er zijn twee soorten wielen:
- Vast gobowiel: de patronen zitten vast in het wiel. Je kunt kiezen welk patroon je gebruikt en het wiel laten doordraaien, maar het patroon zelf draait niet om zijn eigen as.
- Roterend gobowiel: elk gobo zit in een eigen houder en kan zelf ronddraaien, langzaam of snel, linksom of rechtsom. Vaak kun je een gobo ook op een vaste stand zetten (dat heet indexeren), zodat een patroon altijd recht staat.
Gobo’s zijn van metaal of van glas. Metalen gobo’s zijn goedkoop en sterk, maar kunnen alleen een silhouet maken. Glazen gobo’s kunnen veel fijnere patronen hebben en zelfs gekleurde afbeeldingen. In een PLSN-test van de Blizzard Turbo Scan zat bijvoorbeeld een wiel met glazen en stalen gobo’s die vooral bedoeld waren voor effecten in de lucht, plus een tweede wiel met stalen patronen om op decor te projecteren.
Heeft een lamp twee gobowielen, dan kun je twee patronen tegelijk gebruiken. Door de focus te verschuiven van het ene naar het andere wiel lijkt het ene patroon in het andere over te lopen. Lichtontwerpers noemen dat morphing. Bij de Maverick MK2 Spot zit op beide wielen ook een zogenaamde lenticulaire lens (een glasplaatje met ribbels), die patronen laat golven als water, schreef PLSN in zijn test.
Prisma: van één bundel naar meerdere
Een prisma is een stuk geslepen glas dat de bundel in meerdere kopieën splitst. Een rond prisma met drie vlakken maakt drie bundels, een prisma met acht vlakken een kegel van acht stralen. Er bestaan ook lineaire prisma’s, die de bundels naast elkaar in een waaier zetten. Met een gobo erbij zie je het patroon drie of acht keer.
De meeste prisma’s kun je laten draaien. Volgens een uitleg in PLSN ziet het er het meest levendig uit als je het prisma de andere kant op laat draaien dan het gobo; draaien ze dezelfde kant op, dan lijkt het beeld stil te staan. Bij sommige lampen kun je het prisma ook naar voren of naar achteren schuiven in het optische pad. Daardoor gaan de bundels verder uit elkaar of juist over elkaar heen. Let wel op: vaak zitten twee prisma’s en de frost op hetzelfde wiel, en dan kun je ze niet tegelijk gebruiken.
Hoe dat in de praktijk uitpakt, zag je bij het Kerstcircus in Ahoy. Lichtontwerper Ricky Bouckenhove van Live Systems hing daar 24 Maverick MK2 Spots aan een ronde truss van 19 meter boven de piste, met daarnaast 34 Maverick MK2 Washes rond en achter de ring, meldden Chauvet en vakblad TPi. De spots gebruikte hij onder meer met een smalle zoom, zodat het licht precies op de acrobaten viel zonder dat het eromheen weglekte.
Zoom, focus en iris: de vorm van de bundel
Met zoom maak je de bundel breder of smaller. Dat wordt uitgedrukt in graden: hoe kleiner het getal, hoe smaller de bundel. Een spot zoomt bijvoorbeeld van ongeveer 13 tot 37 graden, zoals de Maverick MK2 Spot. Een smalle bundel is fel en goed zichtbaar in de rook; een brede bundel verlicht een groter vlak maar oogt minder krachtig, omdat dezelfde hoeveelheid licht over meer oppervlak wordt verdeeld.
Met focus stel je de scherpte in, zodat de rand van een gobo of lichtcirkel strak of juist wat wazig is. Dat moet je soms opnieuw doen als de afstand tot de vloer of het decor verandert. De iris werkt zoals de pupil van je oog: een ring van lamellen die de bundel kleiner maakt zonder de lens te verschuiven. Veel lampen hebben een speciaal kanaal waarmee de iris snel open en dicht gaat, zodat de bundel op de beat lijkt te pulseren.
Duurdere spots hebben soms ook shutters of messen: vier plaatjes die je in de bundel schuift om er een recht vlak van te maken, bijvoorbeeld zodat het licht precies op een spreekgestoelte valt en niet op de muur erachter. Dat zie je vooral in theater en bij presentaties.
Frost: zacht licht
Een frost is een mat filter dat de bundel verzacht. De harde randen verdwijnen en het licht lijkt meer op dat van een wash. Sommige lampen hebben één frost die aan of uit gaat, andere een variabele frost die je geleidelijk in de bundel schuift. Handig, maar een frost kost licht. In de PLSN-test van de Turbo Scan merkte de recensent dat de zware frost de lichtopbrengst flink verlaagde, vooral in combinatie met donkere kleuren.
Kleur: kleurenwiel, CMY of LED-kleurmenging
Er zijn drie manieren waarop een moving head van kleur verandert:
- Kleurenwiel: een wiel met vaste gekleurde glaasjes. Wisselen gaat heel snel en de kleuren zijn fel, maar je hebt alleen de kleuren die op het wiel zitten. Vloeiend overgaan van de ene kleur naar de andere lukt niet; je ziet hooguit een tweekleurige bundel als het wiel halverwege staat.
- CMY-kleurmenging: drie filters in cyaan, magenta en geel die je elk stap voor stap in de bundel schuift. Samen kunnen ze bijna elke kleur maken en ze gaan vloeiend in elkaar over. Rood maak je bijvoorbeeld met magenta en geel samen. Het nadeel is dat diepe kleuren veel licht wegfilteren, dus de lamp wordt minder fel. Daarom hebben veel CMY-lampen óók nog een kleurenwiel voor snelle, verzadigde kleuren. Vaak zit er een CTO-filter bij om wit licht warmer te maken.
- LED-kleurmenging (RGB of RGBW): rode, groene, blauwe en soms witte LED’s die samen een kleur maken. Dat zie je vooral bij wash-lampen en bij LED-parren. Er is geen filter nodig en kleuren gaan heel soepel in elkaar over.
Een voorbeeld van een lamp die alles combineert is de ADJ Vizi CMY 16RX. Volgens het persbericht, zoals beschreven door Lighting&Sound America, heeft die naast CMY nog een kleurenwiel met negen vaste kleuren. De lamp kan als beam werken met een bundel van 2,3 tot 10 graden, als spot met een zoom van 6 tot 22 graden en, met een ingebouwde frost, als wash van 22 tot 63 graden. Zo zie je hoe de onderdelen uit dit artikel samen bepalen wat voor soort lamp het is.
Handige extra’s die je in de handleiding tegenkomt
- Shutter en strobe: een snelle sluiter of een LED die snel aan en uit gaat, voor flitseffecten.
- Dimmer: de helderheid van 0 tot 100 procent, los van de kleur.
- Animatiewiel: een draaiende schijf met een patroon die beweging in de bundel geeft, bijvoorbeeld vuur of water.
- Snelste weg: bij sommige lampen kies je dat een kleuren- of gobowiel de kortste kant op draait, zodat je niet alle tussenliggende kleuren ziet langskomen. PLSN noemt deze functie quickest path of snap.
Kom je een term tegen die je niet kent? Kijk dan in onze begrippenlijst licht en geluid.
Welke functies heb je echt nodig?
Je hoeft niet elke functie te hebben. Wat je nodig hebt hangt af van waar de lampen hangen en wat het publiek moet zien.
- Feest, bruiloft of drive-in-show: hier draait het om bundels in de lucht en patronen op de dansvloer. Een kleine beam of spot met een kleurenwiel, een gobowiel en een prisma geeft al veel effect. Zorg wel voor een beetje rook of haze, anders zie je de bundels niet. CMY en shutters zijn hier meestal overbodig.
- Zaal, kerk of bedrijfsevenement: hier wil je ook mensen en het podium netjes verlichten. Een wash of een spot met zoom en frost is dan handiger, en zachte kleuren via CMY of LED-menging komen goed van pas.
- Theater en grotere podia: hier worden spots met CMY, twee gobowielen, iris, shutters en een stille koeling gebruikt, zodat een ontwerper elke kleur en vorm precies kan maken.
Zware lampen hang je niet zomaar op. Lees vooraf onze pagina over rigging, truss en veiligheid en laat het ophangen boven publiek over aan iemand die er verstand van heeft.
Moving heads huren in plaats van kopen
Wil je deze effecten één keer gebruiken, voor een feest of een voorstelling? Dan is huren vaak slimmer. Een verhuurbedrijf weet welke lamp bij jouw ruimte past, zet de lampen goed neer en kan ze ook programmeren of bedienen. In ons overzicht van verhuurbedrijven voor licht en geluid vind je eenvoudig een verhuurbedrijf bij jou in de buurt. Wil je liever een dj die zijn eigen lichtshow meeneemt, kijk dan bij de drive-in-shows.
Bronnen
- PLSN: Chauvet Maverick MK2 Spot (road test)
- PLSN: The Multi-Facets of Prismatic Programming
- PLSN: Obscure Fixture Features
- PLSN: Blizzard Lighting Turbo Scan (road test)
- Lighting&Sound America: CMY Color Mixing Enhances ADJ’s Popular Hybrid Moving Head
- TPi: CHAUVET Professional lights Kerstcircus Ahoy
- Chauvet Professional: Maverick MK2 Spot (productpagina)
- ADJ: Vizi CMY 16RX (productpagina)