Zodra je lampen of luidsprekers boven mensen hangt, is er een risico dat iets naar beneden valt. Dat is de reden dat rigging (het veilig ophangen van apparatuur) een eigen vak is. Op deze pagina leggen we in gewone taal uit wat truss is, hoe lampen worden bevestigd, wat belasting en werklast betekenen en wat je zelf wel en niet moet doen. Dit is algemene uitleg en geen handleiding. Laat het ophangen van zware of grote delen altijd over aan een gecertificeerde rigger.
Waarom rigging zo serieus is
Een moving head weegt al gauw 5 tot 20 kilo of meer. Valt zo’n lamp van vier meter hoogte, dan is dat levensgevaarlijk. Bij een rij lampen of een set luidsprekers gaat het om honderden kilo’s. Daarom gelden er afspraken, normen en keuringen. Bij kleine mobiele opstellingen (statief en lampenbalk) gaat het om lagere gewichten, maar ook daar is veiligheid het uitgangspunt. De belangrijkste regel: twijfel je, hang het dan niet op en vraag een deskundige.
Wat is truss?
Truss is een constructie van buizen, meestal van aluminium, in de vorm van een driehoekig of vierkant raamwerk. Het is licht, maar erg sterk en vormt een stijve balk waaraan je lampen, speakers of een decor ophangt. Truss bestaat in verschillende uitvoeringen:
- Ladder (twee buizen): licht, voor kleine lampen of decor met lage belasting.
- Driehoekige truss (drie buizen): licht en handig voor kleinere opstellingen.
- Vierkante truss (vier buizen): sterker en stijver, voor zwaardere belasting en grotere overspanningen.
De stukken worden met koppelstukken (couplers) en pennen of bouten aan elkaar gezet. Gebruik daarbij alleen de originele onderdelen van de fabrikant. Een eigen bout van de bouwmarkt is geen alternatief. Truss ontwerpen en bouwen moet voldoen aan een Europese norm voor entertainmenttruss (NEN-EN 17115). De fabrikant geeft voor elk type de maximale belasting in tabellen.
Belasting en werklast
Een truss kan niet onbeperkt veel dragen. De fabrikant geeft aan hoeveel gewicht erop mag, afhankelijk van de overspanning (de afstand tussen de steunpunten) en de manier waarop de last is verdeeld:
- Puntlast: een zwaar ding op één plek.
- Verdeelde last: het gewicht gelijkmatig over de balk verdeeld, zoals bij een rij lampen.
Een puntlast in het midden is veel belastender dan hetzelfde gewicht verdeeld. Tel alles mee: lamp, klem, kabels, veiligheidskabel en later toegevoegde onderdelen. De werklast (in het Engels working load limit, WLL, of safe working load, SWL) is het gewicht dat een onderdeel veilig mag dragen. Het onderdeel kan veel meer aan voordat het breekt, maar die marge is er voor veiligheid en mag je niet opeten. In Nederland zijn er praktijkrichtlijnen (NPR 8020) voor de evenementenbranche, onder meer over veiligheidsfactoren voor hijs- en hefmiddelen, een riggingplan en onderhoud en inspectie. Voor het hijsen van lasten boven mensen kan een strengere eis gelden dan normaal. Vraag je rigger welke regels voor jouw situatie gelden.
Lampen en speakers bevestigen
Een lamp hangt aan de truss met een klem (clamp), vaak een zogenoemde halfkoppelaar of een g-klem. Let op deze punten:
- Gebruik een klem die past bij de buis (de maat staat op de klem of in de handleiding) en die voldoende werklast heeft voor de lamp.
- Draai de bout goed vast. Gebruik een sleutel. Een klem die alleen met de hand is dichtgedraaid, kan loskomen door trillingen.
- Gebruik altijd een veiligheidskabel (safety). Dat is een tweede, onafhankelijke bevestiging van de lamp aan de truss. Gaat de klem kapot, dan valt de lamp niet naar beneden. Bevestig de safety rond de truss en aan het daarvoor bedoelde oog van de lamp, en niet aan de klem zelf. Een praktijkrichtlijn (NPR 8020-15) beschrijft dit voor veiligheidskabels in de evenementenbranche.
- Hang luidsprekers alleen op met de onderdelen van de fabrikant. Luidsprekers hebben eigen hangpunten en beugels. Een lamp-klem is daar niet geschikt voor. Zie ook Line array uitgelegd.
- Controleer onderdelen op slijtage. Scheuren, vervormingen, roest of een versleten schroefdraad zijn reden om een onderdeel af te keuren.
Statieven, torens en buiten
Voor kleine opstellingen gebruik je een lichtstatief of een T-bar. Ook daar gelden regels:
- Kijk naar de maximale belasting van het statief en hang daar nooit meer aan dan de fabrikant aangeeft. Houd rekening met alle lampen, de dwarsbalk en kabels.
- Zet het statief op vlakke, harde grond en gebruik de gespreide poten volledig.
- Gebruik ballast (een gewicht onderaan, zoals een zandzak of gewichtsschijf) volgens de aanwijzingen van de fabrikant. Het statief mag nooit kantelen.
- Zorg dat het niemand in de weg staat. Een statief naast een doorgang is snel omgetrapt.
Buiten komt de wind erbij. Een statief met lampen, een doek of een dakje wordt een zeil. Check de maximale windsnelheid in de handleiding of bij de organisatie. Bij harde wind bouw je niet op en haal je het weg of laat je het zakken. Dit geldt extra voor podia en daken: die hebben een eigen berekening nodig.
Regels, normen en keuring
Welke regels van toepassing zijn, hangt af van wat je doet. Een mobiele dj met twee statieven heeft andere eisen dan een festivalpodium. De belangrijkste punten:
- Arbowet: als er mensen bij je werken, moet de werkomgeving veilig zijn. Dat geldt ook voor opbouw en afbouw.
- Normen en praktijkrichtlijnen: de norm NEN-EN 17115 gaat over de truss zelf. De NPR 8020-reeks geeft aanbevelingen over onder meer riggingplan, onderhoud en veiligheidskabels. Normen zijn betaald te koop bij NEN.
- Keuring van hijsmiddelen: motortakels, kettingen, hijsbanden en andere hijsmiddelen worden meestal jaarlijks gekeurd door een deskundige. Controleer of het keuringslabel actueel is.
- Vergunning van de gemeente: voor grotere evenementen kan de gemeente bouwkundige of constructieve eisen stellen, bijvoorbeeld voor een podium of tent. Vraag dit na bij je gemeente.
- Verhuur en vakbedrijven: een gespecialiseerd rigbedrijf werkt met een riggingplan en gecertificeerde medewerkers. In Nederland zijn er opleidingen voor riggers.
Deze lijst is bedoeld als oriëntatie. De juiste regels voor jouw situatie hoor je van de organisatie, de gemeente en een deskundige.
Checklist voor het ophangen
- Weet je hoeveel alle onderdelen wegen en hoeveel de truss, het statief of de ophanging mag dragen?
- Is alles gecontroleerd op beschadigingen, en is het materiaal gekeurd waar dat nodig is?
- Hangt elke lamp aan een klem die bij de truss past, en is die vastgedraaid?
- Heeft elke lamp of speaker een veiligheidskabel die goed is bevestigd?
- Staat het statief of de toren stabiel, met ballast, en kan de wind er niets mee?
- Zijn de kabels netjes vastgebonden en zo gelegd dat niemand eraan blijft haken?
- Staat er niemand onder het werkgebied tijdens het hangen?
- Draag je een helm en handschoenen bij het werken boven je hoofd of op hoogte?
Wanneer huur je een rigger in?
Altijd als er gewicht boven mensen komt dat je niet zelf kunt beoordelen. Dat geldt voor luidsprekers, grotere rijen lampen, trussconstructies, torens en alles wat aan een gebouw of dak moet. Een rigger kijkt ook of het gebouw of dak het gewicht aankan: dat zie je zelf niet. Een goed verhuurbedrijf heeft er vaak ook een. Zoek er een via de verhuurbedrijven. Wil je niets zelf regelen? Bij een drive-in show komen techniek en veiligheid vaak al geregeld mee, vraag er wel naar.
Praktische tips
- Hang nooit boven mensen iets op dat je niet zeker weet.
- Gebruik alleen onderdelen met een werklast die op het onderdeel staat. Geen opdruk betekent: niet gebruiken.
- Werk niet alleen en zorg dat iemand de omgeving in de gaten houdt.
- Laat nooit iemand op of aan een truss klimmen tenzij die persoon daarvoor is opgeleid en beveiligd.
- Controleer alles nogmaals na de eerste dag van een meerdaags evenement.
- Vraag een tweede paar ogen. Laat iemand anders je opstelling controleren.
Verder lezen
- De lampen die je ophangt: Moving heads en LED parren.
- Luidsprekers ophangen: Line array uitgelegd en Subwoofers.
- Stroom en kabels: Kabels en aansluitingen.
- Termen op een rij: begrippenlijst.
- Van de drive-in show: Drive-in show beginnen.