Een subwoofer maakt de lage tonen die je niet alleen hoort, maar ook voelt: de kick van een bassdrum, de lage noten van een basgitaar of de dreun van een dancetrack. Op deze pagina leggen we uit wat een subwoofer doet, waarom je hem combineert met topkasten, hoe je een sub-top opstelling aansluit en waar je hem het beste neerzet.
Wat doet een subwoofer?
Een subwoofer is een luidspreker voor de laagste tonen, grofweg onder de 100 tot 120 Hz (hertz is de eenheid voor toonhoogte; een lage toon heeft weinig hertz). Een gewone luidspreker kan die tonen maar beperkt en vervormt snel als hij ze op volume moet geven. Een sub is er speciaal voor gemaakt: hij heeft een grotere speaker (vaak 12, 15 of 18 inch) in een stevige kast.
Dat geeft twee voordelen:
- De bas klinkt dieper en strakker, en je voelt hem ook in je lijf.
- De topkasten hoeven geen bas meer te maken. Daardoor klinken stemmen en instrumenten helderder en kunnen ze harder zonder vervorming.
Op de pagina Luidsprekers staat een algemene uitleg over actieve en passieve kasten en over de verschillende typen. Deze pagina gaat dieper in op de sub.
Een sub-top set
Een complete opstelling bestaat meestal uit twee topkasten (voor de midden- en hoge tonen) en een of twee subwoofers. De subs staan op de grond, de tops komen erboven of ernaast. Het geluid wordt verdeeld door een crossover: een filter dat bepaalt welke tonen naar de sub gaan en welke naar de top. De frequentie waarop dat gebeurt, heet het crossoverpunt. Bij veel opstellingen ligt dat tussen ongeveer 80 en 120 Hz, maar het exacte punt hangt af van je kasten. Check de handleiding van de fabrikant.
Bij veel actieve subwoofers zit de crossover al ingebouwd. Je sluit dan je mixer aan op de sub en neemt vanuit de sub het signaal door naar de tops (via de uitgang “high-pass” of “thru”). Zo ontvangen de tops alleen nog de hogere tonen. Bij een passieve sub heb je een externe processor of een versterker met crossover nodig.
Zo sluit je een actieve sub-top set aan
- Sluit de uitgangen van de mixer (links en rechts) met XLR-kabels aan op de ingangen van de subwoofer(s). Zie kabels en aansluitingen.
- Sluit de topkasten aan op de uitgangen van de sub (high-pass of thru), of direct op de mixer als je een aparte crossover gebruikt.
- Zet de crossoverknop op de sub op het punt dat de fabrikant voor je topkasten aanbeveelt.
- Zet alle volumeknoppen eerst laag en draai ze daarna langzaam op.
- Luister of het geluid van sub en top soepel in elkaar overloopt. Test met een nummer dat je goed kent.
Fase en polariteit: voorkom dat sub en top elkaar tegenwerken
Geluid is een golf. Beginnen de golven van de sub en de top op verschillend moment aan hun beweging, dan kunnen ze elkaar bij het crossoverpunt gedeeltelijk uitdoven. Je hoort dan een gat in de bas. Dat los je op met twee instellingen:
- Polariteit (+/−): met een knop keer je het signaal om. Probeer beide standen en kies degene waarbij de bas het voller klinkt.
- Delay of fase: sommige subs hebben een regelbare vertraging, zodat de sub gelijk loopt met de top. Voor een eenvoudige opstelling is dit niet nodig. Voor een grote opstelling meet een geluidstechnicus het vaak in.
Waar zet je de sub neer?
Lage tonen gedragen zich anders dan hoge. Ze verspreiden zich in alle richtingen en worden beïnvloed door vloeren, muren en hoeken. Een paar vuistregels:
- Zet subs op de grond. Dat levert meer bas en een gelijkmatiger klank op dan een sub op een tafel of statief.
- Dicht bij een muur of in een hoek klinkt de bas luider, maar ook dikker en dreunender. Zet je de sub in het midden van een zaal, dan klinkt hij vaak strakker. Probeer verschillende plekken uit.
- Zet subs liever bij elkaar dan ver uit elkaar. Staan ze ver van elkaar, dan versterken en doven de golven elkaar op bepaalde plekken in de zaal. De bas klinkt dan op de ene plek dik en op de andere dun. Loop na het opzetten door de zaal om dit te controleren.
- Zet de sub niet vlak naast een microfoon of monitor. Door de trillingen kan de microfoon bas oppikken en gaan fluiten (zie microfoons).
- Zet een topkast op een sub alleen met een speciaal daarvoor bedoelde stang of beugel, en alleen als de fabrikant dat toestaat. Een kast die kantelt of valt, kan ernstig letsel veroorzaken.
Hoeveel subs heb je nodig?
Dat hangt af van de zaal, het soort muziek en de gewenste volumes. Als grove indicatie (geen norm) voor feesten met dansmuziek: één sub voor een kleine groep, tot ongeveer 50 mensen, en twee subs voor een grotere zaal. Voor spraak en achtergrondmuziek is vaak helemaal geen sub nodig. Bij een band met een drummer en bassist, of voor buiten, heb je meer subs nodig, omdat de bas zich in de open lucht snel verliest. Let op: twee keer zoveel subs geeft tot ongeveer 6 dB extra als ze dicht bij elkaar staan (zie dB, SPL en Wat(t)?!).
Actief of passief?
- Actieve sub: de versterker en vaak de crossover zitten in de kast. Dit is de makkelijkste keuze en de meest gekozen voor mobiele dj’s en kleine bands.
- Passieve sub: de kast heeft alleen een speaker en heeft een aparte versterker nodig. Je hoort dit vooral bij vaste installaties en grotere systemen. Zie versterkers voor het afstemmen van vermogen en ohm.
Cardioïde subs: minder bas op het podium
Bas gaat bij een gewone sub in alle richtingen, dus ook naar achteren, het podium op. Dat geeft dreunen op het podium en in de microfoons. Een cardioïde opstelling gebruikt meerdere subs, waarvan er een of enkele omgekeerd en met vertraging staan, zodat de bas naar achteren juist uitdooft. Sommige actieve subs hebben dit als standaardfunctie. Voor beginners is het niet nodig, maar bij grotere shows kan het een groot verschil maken.
Subs ophangen of stapelen
Subs zijn zwaar en worden soms aan een rigging gehangen of gestapeld. Dat is niet iets voor beginners: lees hoe grote systemen worden opgehangen op de pagina Line array uitgelegd, en laat het stapelen en hangen over aan een deskundige. Gebruik voor stapelen alleen speciaal daarvoor bedoelde kasten, beugels en spanbanden van de fabrikant.
Praktische tips
- Til met twee personen, met rechte rug. Een 18-inch kast weegt al snel 40 kilo of meer.
- Gebruik de juiste hoes of flightcase. Subs krijgen bij vervoer vaak klappen.
- Zet het volume niet te hoog. Bas kan zwaar vermoeiend zijn en gehoorschade veroorzaken. Zie gehoorbescherming en geluidsnormen.
- Let op de buren. Lage tonen gaan makkelijker door muren dan hoge. Houd er in een woonwijk rekening mee.
- Test met een bekend nummer en loop daarbij door de zaal om te horen of de bas overal gelijk klinkt.
- Huur eerst. Weet je niet hoeveel bas je nodig hebt? Huur dan eerst een set bij een van de verhuurbedrijven.
Verder lezen en huren
- Luidsprekers en Versterkers.
- Monitoring voor het podium.
- Begrippenlijst met alle termen.
- Op zoek naar een complete set? Bekijk de verhuurbedrijven of boek een drive-in show.