Een mengpaneel (ook wel mixer of mengtafel) is het hart van een geluidsinstallatie. Alle microfoons en instrumenten komen er binnen, je bepaalt hoe hard en hoe ze klinken, en de gemixte klank gaat naar de luidsprekers en naar de monitors op het podium. Op deze pagina leggen we uit wat er op een mengpaneel zit, wat het verschil is tussen analoog en digitaal en hoe je een mixer instelt zonder dat het gaat vervormen of fluiten.
Wat doet een mengpaneel?
Een mengpaneel doet drie dingen: samenvoegen (veel signalen worden één mix), bewerken (volume, klank en effecten per kanaal) en verdelen (de mix gaat naar de zaal, de monitors en eventueel een opname). Dit is wat anders dan een dj-mixer. Die is gemaakt om twee of vier muziekbronnen in elkaar over te laten lopen. Een PA-mixer (PA = public address, de geluidsversterking voor een publiek) heeft veel meer ingangen voor microfoons en veel meer manieren om het geluid te sturen.
Een kanaal van boven naar beneden
Elk mengpaneel is opgebouwd uit gelijke stroken, de kanalen. Eén kanaal is voor één bron, zoals één microfoon. Als je een kanaal begrijpt, begrijp je ze allemaal. Van boven naar beneden zie je meestal dit:
- Ingang: hier sluit je de microfoon of het instrument aan, meestal via een XLR- of jack-aansluiting (zie kabels en aansluitingen). Een knop of schakelaar voor +48V zet fantoomvoeding aan voor condensatormicrofoons (zie microfoons).
- Gain (of trim): hoe sterk het binnenkomende signaal wordt versterkt. Dit is de belangrijkste knop van het hele kanaal.
- Low cut (high-pass filter): haalt de allerlaagste tonen weg waar je niets aan hebt, zoals ademgeluid en gedreun van de vloer. Dit geeft meer ruimte in de mix.
- EQ (equalizer): bepaalt hoe de lage, middelste en hoge tonen klinken. Met een EQ maak je zang helderder of een bas voller.
- Aux (auxiliary sends): aparte uitgangen waarmee je een eigen mix maakt voor bijvoorbeeld de monitors op het podium of een effectapparaat. Met een aux kun je de zanger harder in zijn monitor leggen zonder dat het in de zaal harder wordt (zie monitoring).
- Pan: verdeelt het signaal tussen links en rechts.
- Mute: zet het kanaal uit.
- Fader: de schuif waarmee je het volume van het kanaal in de mix instelt.
Groepen, master en matrix
Alle kanalen komen samen in de master (de hoofduitgang, meestal links en rechts). Daarnaast heb je soms:
- Groepen (subgroups): een schuif waarop je meerdere kanalen bundelt, bijvoorbeeld alle drumkanalen. Dan hoef je maar één schuif te bedienen om de hele drum harder of zachter te zetten.
- DCA of VCA: een soortgelijke bundeling, maar dan alleen voor het volume.
- Matrix: een extra mixlaag, bijvoorbeeld om aparte mixen te sturen naar een zaal, een foyer en een opnameapparaat.
- Insert en effectlus: om een externe compressor of hall in te voegen.
Op een klein mengpaneel vind je deze extra opties vaak niet. Voor een bandje of een dj met een microfoon is een eenvoudige mixer prima.
Analoog of digitaal?
Analoog mengpaneel
Een analoge mixer heeft voor elke functie een eigen knop. Wat je ziet, is wat er gebeurt. Dat is makkelijk om te begrijpen, en daardoor is een analoge mixer een prima eerste keuze voor kleine opstellingen. De nadelen: bij veel kanalen wordt de mixer groot en zwaar, je kunt je instellingen niet opslaan en voor effecten of een compressor heb je vaak losse apparaten nodig.
Digitaal mengpaneel
Een digitale mixer zet alle signalen om in cijfers en verwerkt ze in een computer. Dat geeft een aantal voordelen:
- Effecten, EQ, compressor en limiters zitten erin, voor elk kanaal.
- Je kunt instellingen opslaan (scènes) en later terughalen, bijvoorbeeld per band.
- Je hebt veel meer kanalen en uitgangen in een klein formaat.
- Je kunt vaak vanaf een tablet of telefoon meemixen, zodat je vanaf elke plek in de zaal het geluid kunt bijstellen.
- Veel modellen kunnen alle kanalen via usb of een netwerk opnemen.
Het nadeel is dat het wennen is: veel functies zitten in menu’s of op het scherm. Ook heb je een goed werkend apparaat nodig om mee te besturen. Gaat het scherm of de wifi mis, dan moet je een plan B hebben.
Wat past bij jou? Heb je maar twee tot acht kanalen nodig en wil je snel kunnen werken, neem dan een analoge of eenvoudige digitale mixer. Heb je regelmatig wisselende bands, een groot aantal kanalen of eigen mixen voor de monitors nodig, dan is digitaal bijna altijd de beste keuze.
Gain instellen: de basis van een goed geluid
Een goede mix begint bij een goede gain. Staat die te laag, dan krijg je ruis. Staat hij te hoog, dan raakt het kanaal overstuurd en krijg je vervorming (clipping). Doe dit zo:
- Zet de fader van het kanaal op de streep (0 dB, ook wel “unity”) en zet de EQ vlak.
- Laat de bron op normaal volume spelen of zingen, zoals het in het optreden gaat.
- Draai de gain open tot de meter bij de luidste stukken ongeveer driekwart vol is. De rode pieklamp mag hooguit af en toe heel kort oplichten.
- Stel daarna pas de fader en de rest van de mix in.
Deze volgorde heet ook gain staging: elk onderdeel in de keten krijgt een signaal in de juiste sterkte. Een te harde stap vroeg in de keten kun je later niet meer herstellen. Meer over decibel en vermogen lees je op dB, SPL en Wat(t)?!.
Hoeveel kanalen heb je nodig?
Tel alles wat je wilt aansluiten, en tel er een paar bij. Een paar voorbeelden:
- Presentatie of dj met microfoon: 2 tot 4 kanalen.
- Zanger en gitarist: 4 tot 8 kanalen.
- Complete band: 16 kanalen of meer (een drumstel alleen al kan er vier tot acht gebruiken).
Houd rekening met stereo-bronnen (zoals een keyboard of laptop) die twee kanalen of een stereokanaal kosten. Kijk ook naar het aantal aux-uitgangen: elke aparte monitormix kost er één.
Stagebox en multikabel
Bij grotere opstellingen staat het mengpaneel ver van het podium. Dan gebruik je een stagebox: een kastje op het podium waar je alle microfoons in steekt, met één dikke kabel (multicore of netwerkkabel) naar de mixer. Zo hoef je niet tientallen losse kabels te leggen. Bij digitale systemen is die kabel vaak een gewone netwerkkabel.
Merken en voorbeelden
Bekende merken zijn Allen & Heath, Behringer, Midas, Mackie, Soundcraft, Yamaha en QSC. De keuze hangt af van wat je wilt aansluiten, hoeveel ervaring je hebt en of je met een tablet wilt mixen. Beluister bij voorkeur eerst een model in de praktijk. Huur de mixer bij een van de verhuurbedrijven als je wilt zien of hij bij je past, voordat je er veel geld aan uitgeeft.
Praktische tips
- Begin altijd met alle faders dicht en zet het volume van de luidsprekers pas open als alles is aangesloten.
- Zet fantoomvoeding pas aan als de microfoon aangesloten is en laat het kanaal dan even op mute staan.
- Zet niet alles op het maximum. Laat ruimte (headroom) voor luide stukken.
- Zet kanalen die niet worden gebruikt op mute. Dat scheelt ruis en feedback.
- Label je kanalen met tape of, bij digitaal, met de namen op het scherm.
- Zet de mixer niet in de zon of tegen een warme versterker. Elektronica houdt niet van hitte.
- Neem een plan B mee. Een extra kabel, een reservemicrofoon en bij digitaal een tweede manier om de mixer te bedienen redden een avond.
Verder lezen en huren
- Wat je aansluit: Microfoons en Draadloze systemen.
- Waar het heen gaat: Versterkers, Luidsprekers en Monitoring.
- Voor de dj: DJ-mixers en DJ-apparatuur.
- Alle termen op een rij: begrippenlijst.
- Een mixer huren? Kijk bij de verhuurbedrijven.